SU PATRIOTU SARDU A SOS FEUDATARIOS
Procurad'e moderare,
Barones, sa tirannia,
Chi si no, pro vide mia,
Torrades a pe' in terra!
Declarada e' già sa gherra
Contras de sa prepotenzia,
E cominza' sa passienzia
In su pobulu a faltare.
Mirade ch'est azzendende
Contras de 'ois su fogu;
Mirade chi no e' giogu
Chi sa cosa andat 'e veras;
Mirade chi sas aeras
Minettana temporale;
Zente consizzada male,
Iscultade sa 'oghe mia.
No apprettedas s'isprone
A su poveru ronzinu,
Si no in mesu caminu
S'arrempellat appuradu;
Minzi ch'es lanzu e cansadu
E no nde pode' piusu;
Finalmente a fundu in susu
S'imbastu nd'hat a bettare.
Su pobulu chi in profundu
Letargu fi' sepultadu,
Finalmente despertadu,
S'abbizza' ch'est in cadena,
Ch'ista' suffrende sa pena
De s'indolenzia antiga:
Feudu, legge inimiga
A bona filosofia.
Che ch'esseret una inza
Una tanca, unu cunzadu,
Sas biddas hana donadu
De regalu o a bendissione;
Comente unu cumone
De bestias berveghinas
Sos homines e femìnas
Han bendidu cun sa cria.
Pro pagas mizas de liras,
E tale olta pro niente,
Isclavas eternamente
Tantas pobulassiones,
E migliares de persones
Servint a unu tiranu.
Poveru generu humanu,
Povera sarda zenìa!
Deghe o doighi familias
S'han partidu sa Sardigna,
De una manera indigna
Si nde sun fattas pobiddas;
Divididu s'han sas biddas
In sa zega antighidade:
Però sa presente edade
Lu pensat rimediare.
Nasch'e su sardu soggettu
A milli cumandamentos:
Tributos e pagamentos
Chi faghet a su segnore
In bestiamen e laore
In dinari e in natura;
E paga' pro sa pastura,
E paga' pro laorare.
Meda innantis de sos feudos
Esistiana sas biddas,
Et issas fini pobiddas
De saltos e biddattones.
Comente a bois, Barones,
Sa cosa anzena es passada?
Cuddu chi bos l'ha' dada
Non bos la podia' dare.
No es mai presumibile
Chi voluntariamente
Happa' sa povera zente
Zedidu a tale derettu;
Su titulo ergo est'infettu,
De infeudassione,
E i sas biddas reione
Tenen de l'impugnare.
Sas tassas in su prinzipiu
Esigiazis limitadas,
Dae pustis sunu istadas
Ogni die aumentende,
A misura chi creschende
Sezis andados in fastu,
A misura chi in su gastu
Lassezis s'economia.
No bos balet allegare
S'antiga possessione;
Cun minettas de presone,
Cun castigos e cun penas,
Cun zippos e cun cadenas,
Sos poveros ignorantes,
Derettos esorbitantes
Hazis forzadu a pagare.
A su mancu s'impleerent
In mantenner sa giustissia,
Gastighende sa malissia
De sos malos de su logu:
A su mancu disaogu
Sos bonos poteran tenner,
Poterant andare e benner
Seguros per i sa via.
Es cussu s'unicu fine
De ogni tassa e derettu,
Chi seguru, e chi chiettu
Sutta sa legge si vivat;
De custu fine nos privat
Su Barone pro avarissia.
In sos gastos de giustissia
Faghe' solu economia.
Su primu chi si presentat
Si nominat offissiale,
Fatta' bene o fatta' male
Basta non chirche' salariu:
Procuradore o Notariu,
O camareri o lacaju,
Sia' murru o sia' baju,
E' bonu pro guvernare.
Basta chi preste' sa manu
Pro fagher crescher sa rènta,
Basta chi fatta' cuntenta
Sa buscia de su Segnore;
Chi aggiuet a su fattore
A crobare prontamente
E s'algunu es renitente
Chi l'iscat esecutare.
A boltas, de podattariu,
Guverna' su cappellanu
Sas biddas cun una manu
Cun s'attera sa dispensa.
Feudatariu, pensa,
Chi sos vassallos non tenes
Solu pro crescher sos benes,
Solu pro l'iscorzare.
Su patrimoniu, sa vida,
Pro difender, su villanu
Cun sas armas a sa manu
Chere' ch'iste' notte e die;
Già ch'hat a esser gasie,
Proite tantu tributu?
Si non si nd'hat haer fruttu
Es locura su pagare.
Si su Barone non faghet
S'obbligassione sua,
Vassallu, da parte tua,
A nudda ses obbligadu;
Sos derettos ch'ha' crobadu
In tantos annos passados
Sunu dinaris furados
E ti los deve' torrare.
Sas rentas servini solu
Pro mantenner cicisbeas,
Pro carrozzas e livreas,
Pro inutiles servissios,
Pro alimentare sos vissios,
Pro giogare a sa bassetta,
E pro poder sa braghetta
Fora de domo isfogare.
Pro poder tenner piattos,
Bindighi e vinti in sa mesa,
Pro chi potta' sa marchesa,
Sempre andare in portantina;
S'iscarpa istrinta, mischina,
La faghet andare a toppu,
Sas pedras punghene troppu
E non pode' camminare.
Pro una littera solu
Su vassallu, poverinu,
Faghe' dies de caminu
A pe', senz'esser pagadu,
Mesu iscurzu e isporzadu,
Espostu a dogni inclemenzia;
Eppuru tene' passienzia,
Eppuru deve' cagliare.
Ecco comente s'implea'
De su poveru su suore!
Comente, Eternu Segnore,
Suffrides tanta ingiustissia?
Bois, Divina Giustissia,
Remediade sas cosas,
Bois, da ispinas, rosas
Solu podides bogare.
O poveros de sas biddas,
Trabagliade, trabagliade
Pro mantenner in zittade
Tantos caddos de istalla.
A bois lassan sa palla,
Issos regoglin su ranu:
E pensan sero e manzanu
Solamente a ingrassare.
Su Segnor Feudatariu
A sas undighi si pesa':
Da e su lettu a sa mesa,
Da e sa mesa a su giogu:
E pustis pro disaogu
Andat a cicisbeare;
Giompid'a iscurigare:
Teatru, ballu, allegria.
Cantu differentemente
Su vassallu passa' s'ora!
Innantis de s'aurora
Già es bessidu in campagna;
Bentu o nie in sa muntagna,
In su paris, sole ardente.
O poverittu! Comente
Lu podet agguantare.
Cun su zappu e cun s'aradu
Pelea' tota sa die;
A ora de mesu die
Si ziba' de solu pane.
Mezzus paschidu e' su cane
De su Barone, in zittade,
S'es' de cudda calidade
Chi in falda solen portare.
Timende chi si reforment
Disordines tantu mannos,
Cun manizzos et ingannos
Sas Cortes hana impedidu;
Et isperdere han cherfidu
Sos patrizios pius zelantes,
Nende chi fin petulantes
E contra sa Monarchia.
Ai cuddos ch'in favore
De sa patria han peroradu,
Chi s'ispada hana 'ogadu
Pro sa causa comune,
O a su tuju sa fune
Cherian ponner, meschinos!
O comente a Giacobinos
Los cherian massacrare.
Però su chelu ha' difesu
Sos bonos visibilmente,
Atterradu ha' su potente,
Ei s'umile esaltadu.
Deus, chis 'es declaradu
Pro custa patria nostra,
De ogn'insidia bostra
Isse nos hat a salvare.
Perfidu Feudatariu!
Pro interesse privadu
Protettore declaradu
Ses de su Piemontesu.
Cun issu ti fist'intesu
Cun meda fazilidade:
Isse pàpada in zittade,
E tue in bidda a porfia.
Fi' pro sos Piemontesos
Sa Sardigna una cuccagna;
Che in sas Indias d'Ispagna
Issos s'incontrant inoghe;
Nos alzaia' sa 'oghe
Finzas unu camareri;
O plebeu o cavaglieri,
Si deviat umiliare.
Issos da e custa terra
Ch'hana 'ogadu miliones.
Benian senza calzones
E si nd'andaian gallonados.
Mai ch'esserent istados
Chi ch'hana postu su fogu!
Malaitu cuddu logu,
Chi creia' tale zenia!
Issos inoghe incontràna
Vantaggiosos imeneos
Pro issos fin sos impleos,
Pro issos fin sos onores,
Sas dignidades mazores
De cheia, toga e ispada:
E a su Sardu restàda
Una fune a s'impiccare.
Sos disculos nos mandàna
Pro castigu e curressione,
Cun paga e cun pensione,
Cun impleu e cun patente.
In Moscovia tale zente
Si mandat a sa Siberia,
Pro chi morza' de miseria,
Però non pro guvernare.
Intantu in s'Isula nostra
Numerosa giuventude
De talentu e de virtude
Oziosa la lassàna:
E si alguna nd'impleàna
Chircaian su pius tontu,
Pro chi lis torrat a contu
Cun zente zega a trattare.
Si in impleos subalternos
Algunu Sardu avanzàda
In regalos no bastàda
Su mesu de su salariu,
Mandare fi' nezessariu
Caddos de casta a Turinu,
E bonas cassas de binu,
Muscadellu e malvasia.
Tirare a su Piemonte
Sa prata nostra e i s'oro
Es de su governu insoro
Massima fundamentale.
Su Regnu, ande' bene o male,
No lis importa niente,
Antis cren incumbeniente
Lassarelu prosperare.
S'Isula hat arruinadu
Custa razza de bastardos;
Sos privilegios sardos
Issos nos hana leadu,
Da e sos Archivios furadu
Nos hana sa mezzus pezzas,
E che iscritturas bezzas
L'has hana fatta' bruiare.
De custu flagellu, in parte,
Deus nos ha' liberadu;
Sos Sardos ch'hana 'ogadu
Custu dannosu inimigu;
E tue li ses amigu,
O sardu Barone indignu;
E tue ses in s'impignu
De nde lu fagher torrare!
Pro custu, iscaradamente,
Preigas pro Piemonte,
Falzu! chi portas in fronte
Su marcu de traitore;
Fizas tuas tant'honore
Faghent a su furisteri,
Mancari sia' basseri,
Basta chi sardu no sia'.
S'accas'andas a Turinu,
Inie basare dès
A su Ministru sos pes,
E ater su ..., già m'intendes,
Pro ottenner su chi pretendes
Bendes sa patria tua,
E procuras forsi a cua
Sos Sardos iscreditare.
Sa buscia lassas inie,
Et in premiu nde torras
Una rughitta in pettorras,
Una giae in su traseri;
Pro fagher su quarteri
Sa domo has arruinadu,
E titulu has acchistadu
De traitore e ispia.
Su Chelu no lassa' sempre
Sa malissia triunfare;
Su mundu de' reformare
Sas cosas ch'andana male;
Su sistema feudale
Non pode' durare meda,
Custu bender pro moneda
Sos Pobulos, de' sensare.
S'homine chi s'impostura
Haia' già degradadu,
Pare' chi a s'antigu gradu
Alzare cherfa' de nou;
Pare' chi su rangu sou
Pretenda s'humanidade ...
Sardos mios ischidade
E sighide custa ghia.
Custa, pobulos, e' s'ora
D'estirpare sos abusos!
A terra sos malos usos,
A terra su dispotismu!
Gherra, gherra a s'egoismu,
E gherra a sos oppressores,
Custos tirannos minores
Es prezisu umiliare.
Si no, calchi die a mossu
Bo nde segade' su didu:
Como ch'e' su filu ordidu
A bois toccat a tessere;
Minzi chi poi det essere
Tardu s'arrepentimentu;
Candu si tene' su bentu
Es prezisu bentulare.